ΠΑΡΑΛΗΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ
ΜΙΑ ΔΥΣΚΟΛΗ ΨΥΧΩΤΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ
Η παραληρητική διαταραχή (delusional disorder) είναι ένας τύπος ψυχωτικής διαταραχής (ψύχωση) στον οποίο το άτομο εκδηλώνει κάποιο συγκεκριμένο παραλήρημα συστηματικά ή σε κάποιες φάσεις της ζωής του. Τα άτομα με παραληρητική διαταραχή μπορούν συχνά να λειτουργούν αρκετά φυσιολογικά. Μπορεί να μην επιδεικνύουν καμία εμφανώς παράξενη συμπεριφορά και η εμφάνισή τους μπορεί να είναι αρκετά συνηθισμένη. Αυτό μερικές φορές καθιστά δύσκολη την αναγνώριση και τη διάγνωση της διαταραχής.
Η αυταπάτη (delusion) αφορά σκέψεις περί καταστάσεων της πραγματικότητας επίμονες και απόλυτες, που δε συνάδουν με τα πραγματικά δεδομένα. Οι σκέψεις και οι απόψεις που εκφράζουν τα άτομα αυτά επηρεάζουν πολλές φορές τους άλλους, διότι είναι λογικοφανείς και αληθοφανείς, όμως στην πραγματικότητα είναι αποδομημένες, ανασυγκροτημένες σκέψεις ή τροποποιημένες ανάλογα με το τι ακριβώς πιστεύει το διαταραγμένο άτομο.
Το άτομο πιστεύει επίμονα ότι το παρακολουθούν. Ενδέχεται να νιώθει αφόρητη ζήλεια για άλλα άτομα και να κατασκευάζει σενάρια πλεκτάνης και συνωμοσίας. Δεν αποκλείεται να νιώθει πρόσωπο με διογκωμένη την αξία του στην κοινωνία ή και σε θρησκευτικά θέματα.
Η ντροπή περί ηθικής και η ενοχή μπορεί να προκαλέσουν στο άτομο αρνητικά ανεπιθύμητα συναισθήματα όπως: θυμό προς τον εαυτό αλλά και προς τους άλλους, μίσος για τον εαυτό, ανησυχία, φόβο και θλίψη.
Η υποχονδρίαση, η οποία είναι μια σοβαρή και συχνά παρεξηγημένη κατάσταση που υπερβαίνει τις απλές ανησυχίες για την υγεία. Μπορεί να επιβαρύνει σημαντικά την ψυχική και σωματική υγεία του ατόμου.
Μεγαλείο, δηλαδή το άτομο πιστεύει ότι έχει εξαιρετικές ικανότητες, πλούτο ή φήμη, μπορεί να αισθάνεται ανίκητος/η ή ανώτερος/η από τους άλλους.
Ζηλοτυπία με τη μορφή παθολογικής ζήλιας, κατά την οποία οι σκέψεις μπορεί να γίνουν εμμονές και να δημιουργηθούν αυταπάτες στο άτομο.
Ερωτομανιακό, δηλαδή η ιδέα ότι κάποιο άλλο σημαντικό ενίοτε πρόσωπο είναι ερωτευμένο με την/τον ασθενή. Κάποιες φορές φαντάζεται ή παρεξηγεί καταστάσεις νομίζοντας ότι πολλά άτομα επιθυμούν να κάνουν σχέση μαζί τους.
Η αμφισβήτηση των πάντων οδηγεί τον/την παρανοϊκό/ή να ζει διαρκώς στην αμφιβολία. Ερμηνεύει με άκαμπτο τρόπο όλες τις πληροφορίες που τον/την περιβάλλουν και επικεντρώνεται στην σχολαστική αναζήτηση όλων εκείνων των στοιχείων που μπορούν να επιβεβαιώσουν την ιδέα του/της για μια απειλή. Δεν καταλαβαίνουν από λόγια και παρατηρήσεις, διότι έχουν έναν άκαμπτο τρόπο σκέψης.
Η λειτουργικότητα μπορεί να επηρεάζεται λιγότερο ή περισσότερο ανά περίπτωση. Δεν είναι ασυνήθιστο ασθενείς με παραληρητική διαταραχή να εργάζονται κανονικά επί δεκαετίες χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα. Δεν αποκλείεται βέβαια να υφίστανται χρονίως προβληματικές σχέσεις σε οικογενειακό, προσωπικό, επαγγελματικό και κοινωνικό επίπεδο. Υπάρχει έντονο και ενίοτε χρόνιο στρες λόγω της δυσκολίας τους να διαχειριστούν την παραληρητική ιδέα. Συνήθως δεν υπάρχει κατάθλιψη ή αν υπάρχει έχει μικρή διάρκεια.
Τα άτομα με αυτά τα προβλήματα ψυχικής υγείας συνήθως κρύβουν το πρόβλημα και τα αληθινά τους συναισθήματα κάτω από μια «μάσκα». Με την πάροδο του χρόνου, οι συνέπειες της απόκρυψης των πραγματικών τους συναισθημάτων μπορεί να είναι επιζήμιες για την ευημερία τους. Αυτό είναι γνωστό ως κάλυψη ψυχικής υγείας (mental health masking).
Οι άνθρωποι αυτοί προσπαθούν να καλύψουν ή να καταστείλουν τα συμπτώματα της ψυχικής τους υγείας, ώστε να γίνονται αποδεκτοί από τους άλλους γύρω τους. Αυτό το «καμουφλάρισμα» γίνεται άλλοτε σκόπιμα και άλλοτε ασυνείδητα. Επιθυμώντας την αποδοχή, δημιουργούν στρατηγικές άμυνας για να εξασφαλίσουν ότι οι άλλοι δεν μπορούν να δουν τον πραγματικό τους εαυτό.
Αυτή η «μάσκα» είναι μια μαθημένη συμπεριφορά που φαίνεται διαφορετική από άτομο σε άτομο. Για κάποιους, μπορεί να περιλαμβάνει την υιοθέτηση συγκεκριμένων εκφράσεων του προσώπου και τη γλώσσα του σώματος. Για άλλους, επικεντρώνεται περισσότερο στη συμπεριφορά.
Ακολουθούν μερικοί συνήθεις τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι κρύβουν την πραγματική τους ταυτότητα:
- Κοινωνική κάλυψη
Μερικοί άνθρωποι με προβλήματα ψυχικής υγείας αλλάζουν τα μοτίβα επικοινωνίας π.χ. αλλάζουν τον τόνο της φωνής τους, βάζουν ψεύτικα χαμόγελα κ.ά.
- Απόκρυψη συμπεριφοράς
Για παράδειγμα, κρύβουν τη συμπεριφορά ταραχής ή παρορμητικότητας αποφεύγοντας κάποιες επαναλαμβανόμενες κινήσεις ή λέξεις και αντικαθιστώντας αυτές με άλλες, ώστε να μη γίνονται αντιληπτά από τους φίλους ή τους συναδέλφους τους.
Πώς μπορούμε να υποστηρίξουμε τα άτομα που συγκαλύπτουν τα συμπτώματα της ψυχικής τους υγείας;
Η προσφορά υποστήριξης σε φίλους, αγαπημένα πρόσωπα ή συνεργάτες, που μπορεί να φορούν μάσκες κάλυψης ψυχολογικών προβλημάτων είναι μια λεπτή υπόθεση. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι δεν θέλουν όλοι υποστήριξη. Μπορεί να μην είναι όλοι έτοιμοι ή ικανοί να αφαιρέσουν τη μάσκα τους. Μερικοί άνθρωποι κρύβουν τα συναισθήματα και την ταυτότητά τους για τόσο καιρό που δεν ξέρουν τη διαφορά μεταξύ της μάσκας τους και του αληθινού τους εαυτού. Κάποια από τα άτομα μπορεί να καλύπτονται και πίσω από επώνυμους ή καταξιωμένους φίλους ή συγγενείς τους και να τους χρησιμοποιούν ως άμυνα.
Ακολουθούν μερικές προτάσεις για να αυξήσουμε τις πιθανότητες να έχουμε μια παραγωγική συζήτηση με ένα άτομο που κρύβει έντεχνα το ψυχολογικό του πρόβλημα:
- Εκφράζουμε τις ανησυχίες μας με μη επικριτικό τρόπο, προσφέροντας παραδείγματα συμπεριφοράς άλλου γνωστού προσώπου που μας ανησυχεί.
- Το διαβεβαιώνουμε ότι νοιαζόμαστε γι’ αυτό και θέλουμε να το βοηθήσουμε.
- Το ρωτάμε αν υπάρχει κάτι που μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτό, όπως να το βοηθήσουμε να βρει επαγγελματική υποστήριξη (ψυχολόγο ή ψυχίατρο).
Σε κάποιες περιπτώσεις τα πράγματα είναι πάρα πολύ δύσκολα και η «μάσκα» δεν πέφτει με τίποτα….
Θεραπευτικά ισχύουν παρόμοιες αρχές με τη θεραπεία των ψυχώσεων αν και είναι λιγότεροι οι ασθενείς με τη διάγνωση αυτή που θα έρθουν σε επαφή με υπηρεσίες ψυχική υγείας, διότι λόγω παρανοϊκών σκέψεων δεν εμπιστεύονται τους ειδικούς ψυχικής υγείας (ψυχιάτρους/ψυχολόγους). Η θεραπεία γίνεται πιο ευνοϊκή όταν μπορεί να δρομολογηθεί ένας συνδυασμός φαρμακευτικής αγωγής με συστηματική ψυχοθεραπεία.
Η αυταπάτη (delusion) αφορά σκέψεις περί καταστάσεων της πραγματικότητας επίμονες και απόλυτες, που δε συνάδουν με τα πραγματικά δεδομένα. Οι σκέψεις και οι απόψεις που εκφράζουν τα άτομα αυτά επηρεάζουν πολλές φορές τους άλλους, διότι είναι λογικοφανείς και αληθοφανείς, όμως στην πραγματικότητα είναι αποδομημένες, ανασυγκροτημένες σκέψεις ή τροποποιημένες ανάλογα με το τι ακριβώς πιστεύει το διαταραγμένο άτομο.
Το άτομο πιστεύει επίμονα ότι το παρακολουθούν. Ενδέχεται να νιώθει αφόρητη ζήλεια για άλλα άτομα και να κατασκευάζει σενάρια πλεκτάνης και συνωμοσίας. Δεν αποκλείεται να νιώθει πρόσωπο με διογκωμένη την αξία του στην κοινωνία ή και σε θρησκευτικά θέματα.
Η ντροπή περί ηθικής και η ενοχή μπορεί να προκαλέσουν στο άτομο αρνητικά ανεπιθύμητα συναισθήματα όπως: θυμό προς τον εαυτό αλλά και προς τους άλλους, μίσος για τον εαυτό, ανησυχία, φόβο και θλίψη.
Η υποχονδρίαση, η οποία είναι μια σοβαρή και συχνά παρεξηγημένη κατάσταση που υπερβαίνει τις απλές ανησυχίες για την υγεία. Μπορεί να επιβαρύνει σημαντικά την ψυχική και σωματική υγεία του ατόμου.
Μεγαλείο, δηλαδή το άτομο πιστεύει ότι έχει εξαιρετικές ικανότητες, πλούτο ή φήμη, μπορεί να αισθάνεται ανίκητος/η ή ανώτερος/η από τους άλλους.
Ζηλοτυπία με τη μορφή παθολογικής ζήλιας, κατά την οποία οι σκέψεις μπορεί να γίνουν εμμονές και να δημιουργηθούν αυταπάτες στο άτομο.
Ερωτομανιακό, δηλαδή η ιδέα ότι κάποιο άλλο σημαντικό ενίοτε πρόσωπο είναι ερωτευμένο με την/τον ασθενή. Κάποιες φορές φαντάζεται ή παρεξηγεί καταστάσεις νομίζοντας ότι πολλά άτομα επιθυμούν να κάνουν σχέση μαζί τους.
Η αμφισβήτηση των πάντων οδηγεί τον/την παρανοϊκό/ή να ζει διαρκώς στην αμφιβολία. Ερμηνεύει με άκαμπτο τρόπο όλες τις πληροφορίες που τον/την περιβάλλουν και επικεντρώνεται στην σχολαστική αναζήτηση όλων εκείνων των στοιχείων που μπορούν να επιβεβαιώσουν την ιδέα του/της για μια απειλή. Δεν καταλαβαίνουν από λόγια και παρατηρήσεις, διότι έχουν έναν άκαμπτο τρόπο σκέψης.
Η λειτουργικότητα μπορεί να επηρεάζεται λιγότερο ή περισσότερο ανά περίπτωση. Δεν είναι ασυνήθιστο ασθενείς με παραληρητική διαταραχή να εργάζονται κανονικά επί δεκαετίες χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα. Δεν αποκλείεται βέβαια να υφίστανται χρονίως προβληματικές σχέσεις σε οικογενειακό, προσωπικό, επαγγελματικό και κοινωνικό επίπεδο. Υπάρχει έντονο και ενίοτε χρόνιο στρες λόγω της δυσκολίας τους να διαχειριστούν την παραληρητική ιδέα. Συνήθως δεν υπάρχει κατάθλιψη ή αν υπάρχει έχει μικρή διάρκεια.
Τα άτομα με αυτά τα προβλήματα ψυχικής υγείας συνήθως κρύβουν το πρόβλημα και τα αληθινά τους συναισθήματα κάτω από μια «μάσκα». Με την πάροδο του χρόνου, οι συνέπειες της απόκρυψης των πραγματικών τους συναισθημάτων μπορεί να είναι επιζήμιες για την ευημερία τους. Αυτό είναι γνωστό ως κάλυψη ψυχικής υγείας (mental health masking).
Οι άνθρωποι αυτοί προσπαθούν να καλύψουν ή να καταστείλουν τα συμπτώματα της ψυχικής τους υγείας, ώστε να γίνονται αποδεκτοί από τους άλλους γύρω τους. Αυτό το «καμουφλάρισμα» γίνεται άλλοτε σκόπιμα και άλλοτε ασυνείδητα. Επιθυμώντας την αποδοχή, δημιουργούν στρατηγικές άμυνας για να εξασφαλίσουν ότι οι άλλοι δεν μπορούν να δουν τον πραγματικό τους εαυτό.
Αυτή η «μάσκα» είναι μια μαθημένη συμπεριφορά που φαίνεται διαφορετική από άτομο σε άτομο. Για κάποιους, μπορεί να περιλαμβάνει την υιοθέτηση συγκεκριμένων εκφράσεων του προσώπου και τη γλώσσα του σώματος. Για άλλους, επικεντρώνεται περισσότερο στη συμπεριφορά.
Ακολουθούν μερικοί συνήθεις τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι κρύβουν την πραγματική τους ταυτότητα:
- Κοινωνική κάλυψη
Μερικοί άνθρωποι με προβλήματα ψυχικής υγείας αλλάζουν τα μοτίβα επικοινωνίας π.χ. αλλάζουν τον τόνο της φωνής τους, βάζουν ψεύτικα χαμόγελα κ.ά.
- Απόκρυψη συμπεριφοράς
Για παράδειγμα, κρύβουν τη συμπεριφορά ταραχής ή παρορμητικότητας αποφεύγοντας κάποιες επαναλαμβανόμενες κινήσεις ή λέξεις και αντικαθιστώντας αυτές με άλλες, ώστε να μη γίνονται αντιληπτά από τους φίλους ή τους συναδέλφους τους.
Πώς μπορούμε να υποστηρίξουμε τα άτομα που συγκαλύπτουν τα συμπτώματα της ψυχικής τους υγείας;
Η προσφορά υποστήριξης σε φίλους, αγαπημένα πρόσωπα ή συνεργάτες, που μπορεί να φορούν μάσκες κάλυψης ψυχολογικών προβλημάτων είναι μια λεπτή υπόθεση. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι δεν θέλουν όλοι υποστήριξη. Μπορεί να μην είναι όλοι έτοιμοι ή ικανοί να αφαιρέσουν τη μάσκα τους. Μερικοί άνθρωποι κρύβουν τα συναισθήματα και την ταυτότητά τους για τόσο καιρό που δεν ξέρουν τη διαφορά μεταξύ της μάσκας τους και του αληθινού τους εαυτού. Κάποια από τα άτομα μπορεί να καλύπτονται και πίσω από επώνυμους ή καταξιωμένους φίλους ή συγγενείς τους και να τους χρησιμοποιούν ως άμυνα.
Ακολουθούν μερικές προτάσεις για να αυξήσουμε τις πιθανότητες να έχουμε μια παραγωγική συζήτηση με ένα άτομο που κρύβει έντεχνα το ψυχολογικό του πρόβλημα:
- Εκφράζουμε τις ανησυχίες μας με μη επικριτικό τρόπο, προσφέροντας παραδείγματα συμπεριφοράς άλλου γνωστού προσώπου που μας ανησυχεί.
- Το διαβεβαιώνουμε ότι νοιαζόμαστε γι’ αυτό και θέλουμε να το βοηθήσουμε.
- Το ρωτάμε αν υπάρχει κάτι που μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτό, όπως να το βοηθήσουμε να βρει επαγγελματική υποστήριξη (ψυχολόγο ή ψυχίατρο).
Σε κάποιες περιπτώσεις τα πράγματα είναι πάρα πολύ δύσκολα και η «μάσκα» δεν πέφτει με τίποτα….
Θεραπευτικά ισχύουν παρόμοιες αρχές με τη θεραπεία των ψυχώσεων αν και είναι λιγότεροι οι ασθενείς με τη διάγνωση αυτή που θα έρθουν σε επαφή με υπηρεσίες ψυχική υγείας, διότι λόγω παρανοϊκών σκέψεων δεν εμπιστεύονται τους ειδικούς ψυχικής υγείας (ψυχιάτρους/ψυχολόγους). Η θεραπεία γίνεται πιο ευνοϊκή όταν μπορεί να δρομολογηθεί ένας συνδυασμός φαρμακευτικής αγωγής με συστηματική ψυχοθεραπεία.
