ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ
Η Ψυχή ήταν μια όμορφη πριγκίπισσα, σύμφωνα με τη μυθολογία, της οποίας η ομορφιά υποκίνησε το μίσος της Αφροδίτης. Η Αφροδίτη διέταξε τον γιο της, Έρωτα, να εμπνεύσει την Ψυχή με αγάπη για τον πιο κατάπτυστο από όλους τους ανθρώπους, αλλά ο Έρως την ερωτεύθηκε και ο μύθος είχε μια περίπλοκή εξέλιξη. Σε αυτό τον αλληγορικό μύθο, μπορεί κανείς να διακρίνει την ενσάρκωση της ανθρώπινης ψυχής.
Οι θεότητες από τους αρχαιοελληνικούς μύθους που σχετίζονται με ψυχικές ασθένειες ή διαταραχές είναι εξαιρετικά πολυάριθμες. Σχετίζονται με τα συναισθήματα του ψυχικά ασθενούς ατόμου και την αιτία της δυστυχίας του.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα ακόλουθα:
- Η Εκάτη, η κολασμένη θεά της νύχτας. Απεικονίζεται ως έχοντας τρία κεφάλια, σύμβολο της αδυναμίας να ξεφύγει ο άνθρωπος από τους δικούς του φόβους.
- Οι Ερινύες στην ελληνική μυθολογία ήταν μυθικές χθόνιες θεότητες που κυνηγούσαν όσους είχαν διαπράξει εγκλήματα κατά της φυσικής και ηθικής τάξης των πραγμάτων. Οι Ερινύες μπορούν να μεταμορφωθούν σε Ευμενίδες, ευνοϊκές θεότητες, όταν ο λόγος φέρνει τη νοσηρή συνείδηση σε καλύτερη εκτίμηση των ανθρώπινων πράξεων.
Ο Ηρακλής είναι ίσως ο μεγαλύτερος μυθικός Έλληνας ήρωας. Σε μια προσπάθεια αποσυμβολισμού των άθλων του με όρους ψυχολογίας θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τα εξής:
Η εξόντωση του λιονταριού της Νεμέας συμβολίζει τη νίκη του γενναίου ανθρώπου (Ηρακλή) να νικήσει τα άγρια, ζωώδη ένστικτά του (λιοντάρι) με τη νοηματική του ισχύ (ρόπαλο), που είναι η ακλόνητη ψυχική θέληση.
Η Λερναία Ύδρα συμβολίζει το τέρας που ζει μέσα μας, με τις πολυκέφαλες σαρκοβόρες επιθυμίες του εαυτού μας που ξεπροβάλλουν από τα ελαττώματα του «Εγώ», που έχει ο καθένας μας, και πρέπει να τις αποκεφαλίσει και να τις κάψει με τη «φωτιά» του πνεύματος.
Οι Στυμφαλίδες όρνιθες συμβολίζουν τα ποταπά στοιχεία του χαρακτήρα μας (κακία, μικροπρέπεια, εμπάθεια, εγωπάθεια, ζήλια, αχαριστία κ.ά.), με το τόξο και τα βέλη του Ηρακλή να συμβολίζουν την ψυχική δύναμη, που θα εξοντώσουμε όλα τα ιπτάμενα ψυχικά τέρατα που μας κατατρώνε την ψυχή μας.
Αρκετές ψυχικές διαταραχές, διαταραχές προσωπικότητας και συμπλέγματα είναι εμπνευσμένα από αρχαιοελληνικούς μύθους.
Ο ναρκισσισμός πήρε το όνομά του από τον μύθο του Νάρκισσου, ενός όμορφου κυνηγού από τη Βοιωτία. Μετά τον θάνατο της επίσης πανέμορφης δίδυμης αδελφής του Ηχούς, με την οποία και ήταν ερωτευμένος, δεν έβρισκε παρηγοριά στη δυστυχία του εκτός από το να βλέπει τον εαυτόν του στο νερό κάποιας πηγής στις Θεσπιές και να θυμάται την αδελφή του. Μέχρι που πέθανε στη θέση εκείνη από εξάντληση.
Η ιστορία του Οιδίποδα υπήρξε η βάση της φροϋδικής ψυχανάλυσης σχετικά με την επιθυμία ενός γιου προς τη μητέρα του (Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα).
Η Ηλέκτρα, σύμβολο ανά τους αιώνες της αγάπης προς τον πατέρα και της αντιζηλίας προς τη μητέρα, είναι πρωταγωνίστρια μυθολογικών αρχαίων ελληνικών παραδόσεων, θεατρικών και άλλων λογοτεχνικών έργων (Σύμπλεγμα της Ηλέκτρας).
Αρχαιοελληνικοί μύθοι, όπως αυτός της συζύγου του Ιάσωνα της Μήδειας που σκότωσε τα παιδιά της (παιδοκτονία), έχουν εμπνεύσει την ψυχαναλυτική θεωρία.
Ο πανικός προέρχεται από τον Πάνα, ο οποίος ήταν η θεότητα των κοπαδιών και των αγρών, που κατοικούσε σε βοσκοτόπια, δάση και βουνά. Εκτός από την ικανότητά του να παίζει φλάουτο και να χορεύει, του άρεσε να κοιμάται. Όποιος τολμούσε να τον ξυπνήσει τον τρομοκρατούσαν οι κραυγές του (κρίσεις πανικού).
Η ετυμολογία της μελαγχολίας (μαύρη χολή) προέρχεται επίσης από την ελληνική αρχαιότητα.
Η σατυρίαση, δηλαδή η σεξουαλική επιθυμία και δραστηριότητα ενός άνδρα σε υπερβολικό βαθμό και με ακόρεστη διάθεση, αναφέρεται στους Σάτυρους, τα μεθυσμένα και ακατάστατα όντα των βουνών και των δασών.
Η νυμφομανία, που χρησιμοποιείται για κάποιες γυναίκες ήδη από τον δέκατο όγδοο αιώνα, αναφέρεται στις Νύμφες, τα θεϊκά πνεύματα που ζωοποιούν τη φύση και συνήθως οραματίζονται ως νεαρά και ερωτικά κορίτσια.
Η σχιζοφρένεια και η μανία προέρχονται από τα αρχαία ελληνικά και απεικονίζονται σε αρκετούς θρύλους ως «τρέλα». Σύμφωνα με τη μυθολογία, τόσο ο Ηρακλής όσο και ο Ορέστης υπέφεραν από παραληρηματικά επεισόδια που θα μπορούσαν να αποδοθούν σε πολύπλοκες κρίσεις ή σε μια πρωτογενή ψυχιατρική διαταραχή.
Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως οι ψυχικές διαταραχές προέρχονταν από τους θεούς, σαν τιμωρία ή εκδίκηση. Θεωρούσαν ότι η ψυχική ασθένεια θα μπορούσε να είναι μια τιμωρία ή "εκδίκηση" από τους θεούς στους ανθρώπους, επειδή τους εξόργισαν ή προσέβαλαν με κάποιο τρόπο, ή το αποτέλεσμα της κατοχής από κακά πνεύματα.
Τόσο η Ιλιάδα όσο και η Οδύσσεια αναφέρονται αρκετές περιπτώσεις ψυχικών ασθενειών και τη διαχείρισή τους μέσω αλληγορικών μύθων και προσευχής. Έτσι, η θεραπεία της ψυχικής ασθένειας στην αρχαία Ελλάδα βασιζόταν συχνά σε θρησκευτικές και πνευματικές πρακτικές, όπως προσευχή, εξορκισμό και προσφορές στους θεούς, παρά σε ιατρικές παρεμβάσεις. Ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα ψυχιατρικής θεραπείας προέρχεται από τον μύθο του Μελάμπου. Ο Μελάμποδας, ξάδερφος του Ιάσωνα, ήταν μάντης και ιατρός που θεράπευσε τις κόρες του Προίτου, βασιλιά του Άργους. Ο μύθος αναφέρει ότι οι κόρες του Προίτου υπέφεραν από τρέλα που τους επέβαλλαν οι θεοί.
Ορισμένες μορφές θεραπείας ψυχικής υγείας και ψυχολογικές διαγνώσεις μπορούν να εντοπιστούν στην αρχαιότητα. Κατά καιρούς, βέβαια, μπορεί να είχαν και κάποιους περίεργους τρόπους αντιμετώπισης ορισμένων παθήσεων. Για παράδειγμα, πολλοί πίστευαν ότι η υστερία ήταν μια κατάσταση για την οποία θεραπεύονταν μόνο γυναίκες ή ότι η κατάθλιψη μπορούσε να αντιμετωπιστεί με μπάνιο (αν και αυτό μπορεί να μην είναι τόσο περίεργο).
Πρώτος ο Ιπποκράτης, ο πατέρας της Ιατρικής, εξέφρασε την άποψη ότι οι ψυχικές ασθένειες ήταν παρόμοιες με τις σωματικές και προέκυπταν από τραύμα στο κεφάλι, εγκεφαλική δυσλειτουργία ή ασθένεια και επηρεάζονταν, επίσης, από την κληρονομικότητα. Ο Ιπποκράτης ταξινόμησε τις ψυχικές διαταραχές σε 3 βασικές κατηγορίες: τη μελαγχολία, τη μανία και τη φρενίτιδα (ή εγκεφαλικό πυρετό) και έδωσε λεπτομερείς κλινικές περιγραφές για καθεμία από αυτές.
Ο Ιπποκράτης έλεγε ότι: «Ο εγκέφαλος ασκεί τη μεγαλύτερη δύναμη στον άνθρωπο», «Πριν λοιπόν θεραπεύσεις κάποιον, ρώτησε τον εάν είναι πρόθυμος να αφήσει όλα εκείνα που τον κάνουν να αρρωσταίνει» Ιπποκράτης.
Από τότε πληθώρα ερευνών από τις επιστήμες της ψυχολογίας, της νευροψυχολογίας, καθώς και εμπειρίες ψυχοθεραπευτών από ιστορίες πελατών τους βγάζουν στο φως τη δύναμη που έχουν οι σκέψεις μας και τα συναισθήματά μας πάνω στο σώμα μας και έρχονται με κάποιο τρόπο να επιβεβαιώσουν την Ιπποκρατική θεώρηση των πραγμάτων. Η ίαση μπορεί να επέλθει και στο σώμα μας, όταν αποφασίσουμε να βουτήξουμε σ εκείνα τα κομμάτια του εαυτού μας που είναι ασθενή, αδύναμα και τελικά αρρωσταίνουν.
Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι μελέτησαν την ανθρώπινη προσωπικότητα και τον χαρακτήρα του ανθρώπου. Δεν πρέπει να εκπλήσσει το γεγονός ότι ο Αριστοτέλης αναμίχθηκε την ψυχολογία με τη φιλοσοφία του νου και ο Πλάτωνας με τη θεωρία της ψυχής, και έτσι η εμπειρική του προσέγγιση ήταν πρόδρομος της σύγχρονης ψυχολογικής προσέγγισης.
Ο Πλάτωνας θεωρούσε πως οι ψυχικά άρρωστοι δεν είναι υπεύθυνοι για τις πράξεις τους και γι' αυτό δεν πρέπει να τιμωρούνται. Τόνισε το ρόλο του κοινωνικού περιβάλλοντος και της πρώιμης μάθησης όσον αφορά την ανάπτυξη ων ψυχικών διαταραχών και πίστευε πως ήταν ευθύνη της κοινότητας και των οικογενειών τους να φροντίσουν τους ψυχικά ασθενείς.
Ο Έλληνας γιατρός, Γαληνός, υποστήριζε μια πιο μικτή προσέγγιση: πως οι ψυχικές διαταραχές είχαν είτε σωματικές, είτε ψυχικές αιτίες, στις οποίες συγκαταλέγονται ο φόβος, το σοκ, οι τραυματισμοί στο κεφάλι, ο αλκοολισμός, η εφηβεία και οι αλλαγές στην έμμηνο ρύση για τις γυναίκες.
Όσον αφορά την ψυχολογία, από την Αρχαία Ελλάδα ακόμα, πρώτος ο Ιπποκράτης κατέγραψε τη συσχέτιση του φθινοπώρου με τα καταθλιπτικά συναισθήματα. Επίσης, υπέθεσε για πρώτη φορά ότι υπάρχουν διαφορετικοί τύποι προσωπικότητας.
